Sivas'ta geleneksel el sanatlari oldukça gelismistir. Dokumacilik, bakircilik, gümüs isçiligi, çubukçuluk, çorap örücülügü, ve çaki-biçak yapimciligi en köklü el sanatlaridir. Bunlardan çorap örücülügü giderek önemini yitirirken, digerleri günümüzde de sürdürülmektedir. Sivas'in çok zengin kompozisyonlu ve renkli dokumalari ile kara kemik sapli biçaklari ünlüdür.

Dokumacilik

Selçuklular döneminde baslayan dokumacilik sonraki yüzyillarda gelismistir. Bunlardan bir dönem çok ünlü olan sal dokumaciligi günümüzde yapilmamaktadir. Sivas halilarinin en önemli özellikleri tümüyle yün, sik dokulu ince havli olmasidir. Halinin sik dokulu olmasi için kirkit oldukça sert vurulur. Bu arada esnekligi saglamak için ilmikler iki tarandiktansonra özel ayarli makaslarla kesilerek hav yüksekligi ayarlanir. "Eris" denilen çözgü ipligi çok bükümlü ve incedir.

Bu yüzden halilarda dügüm sayisi oldukça yüksektir. Selçuklu halilarindaki geometrik bir düzenle yerlestirilmis motiflerin olusturdugu kompozisyonlar, gelistirilmis
biçimleriyle günümüz Sivas halilarinda da görülmektedir. "Çesmi bülbül, çamurlu, kuçlu,lalezar, yilanli" bunlar arasindadir. Desenlerin kimileri kent adlari, kimileri de sayilarla anilir. Sivas halilarinin bir baska özelligi de zit renklerden özenle kaçinilmasidir. Halilarda en az 12 renk görülür. Baslangiçta çok mat olan bu renkler kullanildikça canlilik kazanir. Lacivert, al ve tonlari yaygindir.

Kilim dokumaciligi daha çok köylerde gelismistir.Seccade, divan, taban ve duvar tipi kilimler çok yaygindir. Ayrica 6- 7 m kare büyüklügünde kilimlere rastlanir. Geçmiste Gürün, Sarkisla, Yildizeli ve Kangal'da dokunan kilimler renk ve desen açisindan farklilikgöstermekteydi. Bunlarda geometrik motiflerin yaninda çesitli figüratif motifler
de kullanilirdi.

Teknik kaygilarla kilimlerde çogunlukla geometrik motifler yeglenir. Al, yesil, mavi, kara ve turuncu en yaygin renklerdir.

Çorap Örücülügü
Geçmiste Gürün'de çok gelismis olan çorap örücülügü günümüzde yitmeye yüz
tutmustur. Burada tiftikten ince görünümlü çorap örülürdü. Kullanilan sitilize bitki, hayvan ve insan motifleri dokuyanin iç dünyasini yansitacak biçimde islenirdi.

"Yandim alamadim, yarimi eller aldi. Kakül ergen biyigi, eli mektuplu, elif-be, asik kirpigi, gönül kilidi, katip çimcigi ve civan kasi" en yaygin motiflerdir.

Çubukçuluk (Agizlik Yapimciligi) :

Çubukçuluk köklü el sanatlarindan biridir. Kisisel kullanim yada satis için yapilan çubuklar günümüzde turistik bir deger kazanmistir. Agizlik yapiminda yörede germisek yada karamuk denilen bir agaç kullanilir. Germisek çubuklari istenilen boyda kesilir, bunlar uzunluklarina göre "Lüleli, topcik basli, yanma basli, ufak agizlik, ufak lüleli agizlik, arabali agizlik (birbirine geçmeli)" gibi çesitli adlar alir. Tomruk makinesinde kabuklari soyulan çubuklar tornaya baglanir, keski yatay yada dikey tutularak desenin dis çizgileri (konturlu) çizilir. Sonra kalemle (ince uçlu isleme ve kakma gereci) desenler olusturulur. Bu isleme "nakis keskisi" denir. Islemleri bitirilen agizlik kezzaba batirilir. Atese tuttuktan sonra zimparalanir. Yeniden tornaya baglanir ve matkapla agiz bölümü (sigara konulan yeri) açilir. Çakiyla yassilastirilan bu bölümde kezzaba batirma, kizartma ve cilalama islemlerinden geçirilir.

Süslemede uygulanan bir baska teknikte ekin saplarinin üzerine ibrisim yada ipek sarilmasidir. uzunlamasina kesilmis ekin saplari süslemenin yapilacagi
bölümlere yerlestirilir. Alt ve üstlerden renkli ibrisim (yada ipek) sarilarak süslemeler olusturulur. Bu teknik çogunlukla yazi yazmada uygulanir. Ilde ilk agizligi Seyh Aziz Baba'nin yaptigi söylenir.

Bakircilik :
Bakircilik eski yayginligini yitirmistir. Il bakirciliginin en eski
örnekleri Sivas müzelerinde sergilenmektedir. Külçe bakir önce küçük
arçalar halinde silindirden geçirilerek inceltilir, sonra biçimlendirilir. Biçimlendirmede kazan ve sinilerde dövme, küçük kaplarda çekme teknigi
kullanilir. Dövme tekniginde bakir, agaç tokmakla dövülür; çekme teknigindeyse istenilen tahta kaliplara göre tornada çekilir. Süslemeler kakma yada çalma teknigiyle yapilir. Kakma tekniginin iki uygulama biçimi vardir. Birinde motifler kap üzerine kazilarak yada oyularak islenir. Digerinde ise kabin üzeri bal mumuyla sivanir, motifler kalemle çizildikten sonra açilan oyuklara asit dökülür. Asidin bakir üzerinde olusturdugu karalanmalardan yararlanilarak motif islenir. Çalma tekniginde motifler demir zimparalarla baski yapilarak islenir. Yazilar, bitkisel ve geometrik motifler en yaygin süslemelerdir. Geometrik motiflerde geçmeli daireler, üçgenler, dörtgenler; bitkisel motiflerde yaprak, lale, nar, nar çiçegi ve servi kullanilir.

Ustalarin yapitlarina adlarini, bir din büyügünün adini yada ayeti yazmasi gelenektir. Ancak yaziyi motifler arasina yerlestirmek güç oldugundan
bu gelenek giderek kaybolmaktadir. Bu tür süslemelere en çok Osmanli
dönemi yapitlarinda rastlanmaktadir.

Çaki-Biçak Yapimciligi :
Geçmisin gözde kiliçlari, kilinççilar çarsisinda yapilirdi. Kilicin yerini giderek daha güçlü silahlar alinca, kiliç ustalari çaki-biçak yapimina yöneldiler. Günümüzde de sürdürülen çaki-biçak yapimi, eski yayginligini yitirmistir. Kentte bulunan biçakçi atölyelerinde; genellikle kiliç tipli biçaklar, bag biçaklari,
büyük ekmek biçaklari, bir iki üç agizli yada ustura agizli biçaklar yapilir. Kentin özellikle kara sapli biçaklari ünlüdür. Çaki ve biçaklarin "namlu" denilen agizlari çelikten saplari boynuzdan yapilir. Ocakta kizdirilan çelik, örste dövülerek namlu biçimi verilir. Ilk düzenlemeden sonra olugu (tirnak oyugu) açilir. Yeniden düzenlenir, su verip parlatilir. Böylece namlu sapa takilacak hale gelir. Sap için çogunlukla öküz, keçi ve koç boynuzu kullanilir. Boynuz istenilen boyutta kesilir, isitilarak mengenede düzeltilir, kaliplanir. Sonra içi testereyle oyulur. Biçak ustalarinin "elde resim yapma" dedikleri son düzenlemeden
geçirilir. Rendelendikten ve zimparalandiktan sonra namluya takilacak duruma gelir. Namlu sapin uç bölümünde açilan oyuga yerlestirilir, delinerek çivilenir. Çivi baslari birer pul konduktan sonra ezilir, çarkta parlatilir.

Kilim ve Halıcılık

Sivas Halı ve Kilimciliği

a. Tarihsel Gelisimi

Sivas haliciligi hakkinda yazili kaynaklara, hali ve kilim örneklerine sahip bulunulmaktadir. Bu kaynaklardan ilki pretaxtab-lacomte tarafindan yazilan “ Türkiye'de Sanatlar ve Zanaatlar 19.YY. Sonu” adli eserdir. Eser, Mayis 1901 tarihini tasimaktadir.

Sanatlar Evi

Vilayetin sanat sahasindaki gelismesini temin etmek ve memlekete sanatkar yetistirmek maksadiyla ilk defa Vali Haci Hasan tarafindan düsünülüp, Sanatlar Mektebi olarak kurulmak istenen bu ev, uzun müddet geçirdigi degisikliklerden sonra Vali Resit Akif tarafindan 1318 (1902) yilinda tamamlanarak Sanayi Mektebi halinde kurulmus ve 1925 yilinda okula bir de hali atölyesi eklenmistir. Bundan sonra okulun ismi Sanatlar Evi olarak degistirildi. Haliciligin gelismesinde Sarkisla'li Ögretmen Rasim Çeliker'in (Kara Rasim) büyük hizmetleri dokunmustur. 1946 yilina kadar faaliyetlerini sürdüren Sanatlar Evi Atölyesinde dokunan halilara ait elimizde birçok örnek vardir.

Sivas Yariaçik Cezaevi Hali Atölyesi

Ilk defa 1950 yilinda Kapali Cezaevinde 8 tezgah ve 35.000 TL. sermaye ile kurulan bu müessese zamanla büyümüs, yeni modeller ve tezgahlar alarak tezgah sayisini otuzbese çikarmistir. Kadin mahkumlarin da çalisabilecegi bir yer daha kiralanarak imalata hiz verilmistir. 1962 yilinda zamanin Valisi Mehmet Varinli tarafindan Sümer-bank'tan Özel Idare adina satin alinarak 1963 tarihinde hizmete geçiril-mistir. Bugün bu okul Sivas halisi dokuyan önemli bir kurulustur. 10 tezgahta 60 ögrenci, 2 ögretmenle halicilik egitimi almaktadir. Okulda, taban halisi, kelle ve seccade olmak üzere 3 çesit hali dokunmaktadir.

Ayrica Halk Egitimi Merkezi ve Aksam Sanat Okulu Müdürlügü'nce 1997 yilindan itibaren Yildiz, Kurtlapa, Gümüsdere beldelerinde halicilik kurslari açilmis olup, bu kurslarda kursiyerler tarafindan üretilen halilar yöre insaninin sosyal ve ekonomik yönden gelismesine katki saglamaktadir.

Tarim Bakanligi, El Sanatlari Egitim Merkezi Müdürlügü bünyesinde kurulan hali atölyesinde de çesitli tip ve ebatlarda hali üretimi yapilmaktadir. Bu atölyede sadece Sivas halisi degil degisik yörelere ait halilar dokunmaktadir.

Sivas halilari çok meshurdur. Iki, üç yüz yildan bu yana bu sanayii çok gelismistir.

Kullanilis Biçimlerine Göre Hali Çesitleri

1. Makat (Sedir Halisi)

2. Hali Yastik (Yastik Yüzü)

3. Duvar Halisi

4. Taban Halisi

5. Tüllüce

6. Namazlik (Seccade)

Heybe ve Çanta

b. Sivas Halisinin Özellikleri

Sivas halisinin en önemli özelligi, tümüyle yün, sik dokulu ve ince havli olmasidir. Çözgü ipligi çok bükümlü ve ince oldugundan dm 2 ilme sayisi fazladir. Sik dokulu olmasi için her siradan sonra kirkitle sertçe vurularak ilmeler sikistirilir. Yumusak olmasi için de her iki sirada bir ilmeler taranir. Daha çok Iran (sine) dügümle dokunan Sivas halisinda, Selçuklu ve Iran halilari desen karakterinin izleri görülür, desenine göre “lalezar”, “çesmibülbül”, “yilanli”, “çamurlu” gibi adlar alir. Dokundugu yörenin adini tasiyanlar da vardir. Sivas halisinin bir özelligi de desenlerde zit renklerden kaçinilmasidir. En az 12 renk kullanilarak dokunan Sivas halilarinda en çok görülen renkler lacivert, kirmizi ve tonlaridir. Ekstra adi verilen Sivas halilarinda dm. Karedeki dügüm sayisi en az 3490, hav yüksekligi 3.5- 4.5 cm 'dir. Öteki Sivas halilarinda dügüm sayisi 2425, hav yüksekligi 4.5- 5 cm . arasindadir.

c. Geleneksel Sivas Hali ve Kilimciliginin Bugünkü Durumu

Sivas ve ilçelerinde geçmiste çok yogun bir faaliyet alani ve geçim kaynagi olan halicilik ve kilimcilik günümüzde eski önemini kaybetmistir. Kirsal alandan yasanan nüfus göçü, insanlarin baska geçim kaynaklarina yönelmeleri, bu sanati bilenlerin sayisinin azalmasi gibi nedenler bu sonucu dogurmustur.

Halicilik günümüzde, Valilik, Yari Açik Cezaevi ve kismen Kaymakamliklarin çabasi ile yasatilmaya ve insanlara geçim kaynagi saglanmaya çalisilmaktadir.

K i l i m c i l i k

Sivas'ta üretilen kilimler; zarafet, dayaniklilik, görünüm ve tabiat yönünden baslica dört kisma ayrilirlar:

a. Risvan Kilimleri : Ufak boyutlu (parça) ve çogu kez çift olarak yapilir. Boyalari halis ve nakislari zarif ve zeminleri pek nazik olmakla beraber gayet dayaniklidir.

b.Elbeyli Kilimleri : Elbeyli kilimi denilmesi genellikle bu kilimlerin Elbeyli Yöresinde dokunmasindan ileri gelmektedir. Bu kilimler ufak boyutlarda bazen tek ve çogu kez çift olarak dokunur. Nakislarina göre Mihrapli, Kolanli ve Boncuklu gibi adlar verilir.

c. Musabbahli Kilimler : En çok Altinyayla Ilçesinde dokunur. Bu tür kilimler 15 arsindan baslayarak, 60–70 arsina kadar dokunur.Nakislari arasinda süs için bir takim delikler birakilmistir ki bunlara musabbah denilip dokunan kilimler de bu adlarla adlandirilir.

Türk Hali Sanati'nin tarihi içinde 19.yy.daki gelismelerin önemli bir yeri vardir. 19.yy. sonlarina dogru halicilik yüksek estetik degerlerini koruyamamis, sinai, ticari bir mahiyet almistir.

Bilinen ilk genis kapsamli faaliyet 1864 yilinda P.De Andrea, Habif ve Polako, T.A.Spartali adli üç Ingiliz ticarethanesinin iplik ve model vererek Usak ve çevresinde hali dokutmalari ile baslamistir. Bu tarihten sonra Bati Anadolu da dokunarak Avrupa'ya ihraç edilen halilarin bütününe yakini Ingiliz tüccar ve sirketleri eliyle gerçeklestirilmistir.